Czy wszystkie bajki z dzieciństwa są tak niewinne, jak je zapamiętaxśmy?

W ostatnich dniach przez Interent przetoczyła się dyskusja na temat antysemickości „Harry’ego Pottera”. Zapalnikiem była wypowiedź dziennikarza Jona Stewarta, który w swoim podcaście The Problem With Jon Stewart rozmawiał z dwoma pisarzami Henrikiem Blixem i Jay’em Jurdenem na temat goblinów pracujących i zarządzających Bankiem Gringotta w czarodziejskim świecie stworzonym przez J.K. Rowling. Stewart zwrócił uwagę na podobieństwo postaci z antysemickimi ilustracjami zawartymi w książce z 1903 roku zatytułowanej Protokoły mędrców Syjonu. Podniosła się burza, sam Jon Stewart wydał sprostowanie, że przecież nie oskarżał Rowling o bycie antysemitką, a jedynie zwrócił uwagę na ewidentne podobieństwo goblinów do rozmaitych karykatur Żydów. Prawda jest taka, że antysemityzm w kulturze popularnej sięga głębiej niż twórczość J.K. Rowling, ma długą historię w kulturze ludowej i trwa do dziś.

Etniczne obelgi pod pretekstem żartów były od wieków wykorzystywane do upokorzenia Żydów. Przedstawiani byli z dużym nosem i garbem, mówiono o nich, że są ordynarni i brudni, a przede wszystkim chciwi, skąpi i przebiegli. Tak krzywdzący stereotyp przenosił się z folkloru na karty baśni, a następnie na ekrany pierwszych kreskówek, gdzie łotr lub przestępca, w zasadzie każdy czarny charakter przedstawiał jakieś cechy żydowskie. Antysemickie motywy pojawiały się na przykład w opowieściach braci Grimm, którzy tworzyli w pierwszej połowie XIX wieku. W Żydzie pośród cierni protagonista – młodzieniec ze skrzypcami, który potrafi sprawić, że każdy dla niego zatańczy, widzi Żyda idącego przez ciernisty teren lasu. Chłopak radośnie gra na swoim instrumencie, a Żyd tańczy aż do krwi i aby powstrzymać tortury, ofiaruje mu sowitą sumę, później oskarżając skrzypka o wymuszenie. Na zakończenie skrzypek ujawnia, że ​​Żyd ukradł pieniądze, które posłużyły mu do powstrzymania tortur, przez co zostaje powieszony. To chyba najbardziej jawnie antysemicka opowieść braci Grimm, ale na pewno niejedyna. W ich bajkach można często odnaleźć wplecione motywy antysemickie, zarówno odzwierciedlające, jak i wzmacniające przekonania funkcjonujące w tamtych czasach. Caitlin Hewitt White charakteryzuje braci Grimm jako aktywnych uczestników niemieckiego nacjonalistycznego romantycznego projektu, którego celem było zbudowanie niemieckiej tożsamości poprzez rasistowskie traktowanie Obcych, w tym Żydów. W III Rzeszy naziści przejęli opowieści Grimmów do celów propagandowych. Twierdzili na przykład, że Czerwony Kapturek symbolizował Niemców cierpiących z rąk żydowskiego wilka i że aryjska czystość Kopciuszka odróżniała ją od jej przyrodnich sióstr.

Jedną z najbardziej popularnych karykatur chciwego Żyda jest Ebenezer Scrooge Karola Dickensa – to skąpiec, który nie obchodzi Bożego Narodzenia i musi zostać nawrócony na miłosierdzie i pobożność. Nie jest to szczególnie subtelne. Walt Disney był sympatyzującym z faszystami antysemitą, a na jego bajkach wychowaxśmy się wszysycy i wszystkie. Trzy małe świnki, nagrodzona Oscarem kreskówka z 1933 roku, pierwotnie zawierała scenę, w której Wielki Zły Wilk przebiera się za żydowskiego handlarza, aby oszukać jedną ze świń. Przebrany wilk ma groteskowo falliczny nos, długą czarną brodę, kaftan do kostek i mówi z akcentem jidysz. W większości filmów Disneya, które przetrwały we współczesnej świadomości, nie ma rażącego antysemityzmu, jednak niektóre problematyczne przedstawienia danych grup etnicznych są wciąż utrwalane. Nie muszą to być tak otwarcie rasistowskie motywy, jak te powyżej przytoczone, ale raczej bardziej subtelne niuansy, które w dalszym ciągu współtworzą kulturowych wartości. Być może współcześni twórcy i twórczynie pokroju J.K. Rowling nie są świadomi_e pełnej historii antysemickich motywów, które od dekad, a nawet od wieków funkcjonują w kulturze, jednak należy wziąć pod uwagę, iż krzywdę można wyrządzić również nieświadomie. Łączenie chciwości z judaizmem oraz stały podprogowy przekaz, że naród żydowski to brzydcy i manipulacyjni Obcy, kształtuje i wzmacnia uprzedzenia na temat prawdziwych Żydów. Dlatego tak istotne jest zadanie sobie pytania: czy włożyxśmy wystarczająco dużo wysiłku w oczyszczenie kultury z owych krzywdzących motywów na stałe?

Dla większej ilości wiedzy polecam obejrzeć wideo zamieszczone poniżej z Funny or Die na YouTubie i koniecznie zajrzeć do @basnictvi na Instagramie, która specjalizuje się w kulturze żydowskiej i pogłębiła temat antysemityzmu w kulturze w wyróżnionych relacjach.

WIĘCEJ